Historia Wałbrzycha sięga XII wieku. Pierwszą historyczną wzmianką o mieście jest informacja zawarta w dokumencie z 1305 r. „Liber fundationis Episcopatus Wratislavienis”, według którego Wałbrzych był wówczas parafią, nosił miano Waldenberc i znajdował się we władaniu książąt świdnicko – jaworskich. Jednak według świdnickiego kronikarza Ephraina Ignatiusa Naso, leśna osada istniała tu już w 1191 roku. Nazwę swą miała zawdzięczać pielgrzymkom do drewnianego kościółka z leczniczą wodą na pagórku lub staremu grodowi pośród lasu.
Pierwsi mieszkańcy osady zajmowali się myślistwem, bartnictwem oraz wycinaniem drzew potrzebnych na opał i budulec. Z czasem rozwinęło się rolnictwo, rzemiosło i hodowla bydła. Na obecnej Alei Wyzwolenia było miejsce spędu bydła, a wzdłuż dzisiejszej ul. Marii Konopnickiej stały stodoły mieszczan.
Od roku 1278 dzieje Wałbrzycha związane były z losami księstwa świdnickiego,
a następnie z księstwem świdnicko – jaworskim. Rządy Piastów na tych terenach przyczyniły się do powstania potężnych grodów obronnych i miast warownych, między innymi Zamku Książ, Nowy Dwór, Rogowiec, Radosno, Grodno, a także Strzegomia, Świdnicy czy Mieroszowa, które miały zabezpieczyć księstwo przed napadami Czechów z południa. W tym okresie rozpoczęto także wydobywanie srebra i ołowiu oraz węgla kamiennego i jak wskazują ślady górnicze, pierwsze kopalnie znajdowały się na zboczach Ptasiej Góry.
W okolicach dzisiejszego dworca kolejowego Wałbrzych Miasto tryskały źródła mineralne (wzmiankowane już w 1375 r.), a Stary Zdrój (Alt Wasser) urósł na przełomie XVIII/XIX wieku do rangi znanego uzdrowiska.
W 1382 roku Wałbrzych stał się własnością lenną rodu Schaffów, później zwanych Schaffgotschami. W 1392r. zmarła księżna Agnieszka, wdowa po księciu Bolku II i skończył się okres panowania Piastów na tych terenach. Pomimo niechęci uznania władzy czeskiej, na mocy wcześniejszych układów, udało się cesarzowi Karolowi IV Luksemburczykowi, będącemu jednocześnie królem Czech, zawładnąć księstwem świdnicko – jaworskim.
Między latami 1402 – 1426 Wałbrzych (wówczas Waldenburg) otrzymał od Schafgotschów prawa miejskie. Na krótko majątek stał się własnością Johanna Liebenthala, a w 1434 roku rodu von Czettritz. Od II połowy XV wieku przechodził z rąk do rąk, będąc własnością króla węgierskiego Macieja Korwina, Władysława Jagiellończyka oraz jako dobra zastawne Fabiana von Tschirnhaus z Bertelsdorf. W 1492 Wałbrzych ponownie stał się własnością rodziny von Czettritz, pozostając w jej władaniu przez blisko 250 lat.
Przełom XV i XVI wieku był dla Wałbrzycha trudnym okresem, z powodu wojen husyckich, walk o Śląsk, rozbojów dokonywanych przez rycerzy i rozbójników, niszczenia zamków i wsi, a także klęsk żywiołowych i epidemii.
Czas ożywienia gospodarczego i odbudowy Wałbrzycha ze zniszczeń nastąpił w XVI wieku. Wtedy to rozwinął się także przemysł lniarski. XVII wiek to kolejny trudny okres w dziejach miasta spowodowany wojną trzydziestoletnią, epidemiami i zarazami.
W 1738 roku wieku miasto za sumę 40 tys. talarów przeszło w ręce nowych właścicieli, którymi stali się Hochbergowie, zamieszkujący wówczas Zamek Książ. Władali oni Wałbrzychem do roku 1808, a więc do edyktu króla pruskiego z 19 XI 1808r., który to między innymi znosił miasta prywatne i wskrzeszał samorząd miejski.
Po kolejnym trudnym okresie jakimi były wojny napoleońskie nastąpił widoczny rozkwit Wałbrzycha. Doprowadzono linie kolejową do miasta, zaczęły się gwałtownie rozwijać kopalnie i koksownie, wzniesiono wiele budynków publicznych i przemysłowych, w mieście pojawiła się typowo wielkomiejska zabudowa z okazałymi kamienicami, założono sieć linii tramwajowych, działało wiele organizacji. W tym czasie swą działalność rozpoczęła także mechaniczna przędzalnia (1818r.), fabryka maszyn „Huta Karol” w 1820r., Fabryka Porcelany „Krzysztof” w 1829r., Fabryka porcelany „Wałbrzych” w 1845r. oraz huta szkła w 1868r.
Okres I i II wojny światowej nie dotknął Wałbrzycha i jego mieszkańców bezpośrednio. Po II wojnie światowej nastąpił proces wysiedlania Niemców i osiedlania się w Wałbrzychu Polaków, pochodzących z byłych terenów wschodnich II Rzeczypospolitej, z centralnej Polski, a także reemigrantów, głównie polskich górników, którzy przybywali z Francji, Westfalii i Belgii.
Od pierwszych lat powojennych w Wałbrzychu żywo rozwijała się działalność kulturalna i społeczna. Powstały między innymi Filharmonia Wałbrzyska, Teatr Lalek, Teatr Dramatyczny, Muzeum Miejskie, Zespół Pieśni i Tańca „Wałbrzych” oraz Wojewódzkie Centrum Kultury.
W okresie powojennym zmienił się również układ przestrzenny miasta. W granice administracyjne zostały wcielone kolejne dzielnice między innymi Podgórze, Stary Zdrój czy Biały Kamień. Budowano też nowe osiedla, z których największe to Piaskowa Góra i Podzamcze.
Po 1990 roku w wyniku przemian rozpoczęto likwidację kopalń i koksowni. Obecnie przemysł wałbrzyski opiera się głównie na branży ceramicznej, motoryzacyjnej, odzieżowej, materiałów budowlanych itp. W 1997r. na obrzeżach miasta został utworzona Wałbrzyska Specjalna Strefa Ekonomiczna, na której terenie działa kilkanaście renomowanych firm polskich i zagranicznych.
Wizerunek Wałbrzycha przez ostatnie lata znacznie się zmienił. Dzisiejszy Wałbrzych to nowoczesne miasto, pełne zieleni posiadające wspaniałe walory turystyczne i rekreacyjne.
HISTORY OF THE CITY
The history of Wałbrzych dates back to the 12th century. The first historical mention of the city is the information contained in a document from 1305 „Liber fundationis Episcopatus Wratislavienis”, according to which Wałbrzych was then a parish, was called Waldenberc and was under the rule of the princes of Świdnica-Jawor. However, according to the Świdnica chronicler Ephrain Ignatius Naso, a forest settlement existed here already in 1191. It owed its name to pilgrimages to a wooden church with healing water on a hill or to an old castle in the middle of the forest.
The first inhabitants of the settlement were engaged in hunting, beekeeping and cutting down trees needed for fuel and building materials. Over time, agriculture, crafts and cattle breeding developed. On today’s Aleja Wyzwolenia there was a place for cattle rounding up, and along today’s ul. Marii Konopnickiej there were barns of the townspeople. From 1278, the history of Wałbrzych was connected with the fate of the Duchy of Świdnica, and later with the Duchy of Świdnica-Jawor. The rule of the Piast dynasty in these areas contributed to the creation of powerful defensive castles and fortified towns, including Książ Castle, Nowy Dwór, Rogowiec, Radosno, Grodno, as well as Strzegom, Świdnica and Mieroszów, which were to secure the duchy against Czech attacks from the south. During this period, silver, lead and hard coal mining also began, and as mining traces indicate, the first mines were located on the slopes of Ptasia Góra. Mineral springs gushed in the vicinity of today’s Wałbrzych Miasto railway station (mentioned as early as 1375), and Stary Zdrój (Alt Wasser) grew into a famous health resort at the turn of the 18th and 19th centuries.
In 1382, Wałbrzych became the fiefdom of the Schaff family, later known as the Schaffgotschs. In 1392, Duchess Agnieszka, the widow of Duke Bolko II, died and the period of Piast rule in these areas ended. Despite the reluctance to recognize Czech authority, on the basis of earlier agreements, Emperor Charles IV of Luxembourg, who was also the King of Bohemia, managed to take over the Duchy of Świdnica-Jawor. Between 1402 and 1426, Wałbrzych (then Waldenburg) received city rights from the Schaffgotschs. For a short time, the estate became the property of Johann Liebenthal, and in 1434 of the von Czettritz family. From the second half of the 15th century it changed hands, being the property of the Hungarian king Matthias Corvinus, Władysław Jagiellończyk and as mortgaged property of Fabian von Tschirnhaus from Bertelsdorf. In 1492 Wałbrzych again became the property of the von Czettritz family, remaining in their possession for almost 250 years.
The turn of the 15th and 16th centuries was a difficult period for Wałbrzych, due to the Hussite Wars, the battles for Silesia, robberies by knights and robbers, the destruction of castles and villages, as well as natural disasters and epidemics. The time of economic recovery and the reconstruction of Wałbrzych from destruction occurred in the 16th century. The linen industry also developed at that time. The 17th century was another difficult period in the history of the city caused by the Thirty Years’ War, epidemics and plagues. In 1738, for the sum of 40 thousand thalers, the city passed into the hands of new owners, who became the Hochbergs, who lived in Książ Castle at that time. They ruled Wałbrzych until 1808, i.e. until the edict of the Prussian king of November 19, 1808, which, among other things, abolished private cities and resurrected the city government.
After another difficult period, which were the Napoleonic wars, Wałbrzych saw a visible boom. A railway line was built to the city, mines and coking plants began to develop rapidly, many public and industrial buildings were erected, the city saw the emergence of typical metropolitan development with impressive tenement houses, a network of tram lines was established, and many organizations operated. At that time, a mechanical spinning mill also began its operations (1818), the „Huta Karol” machine factory in 1820, the „Krzysztof” Porcelain Factory in 1829, the „Wałbrzych” Porcelain Factory in 1845, and the glassworks in 1868. The period of World War I and II did not directly affect Wałbrzych and its residents. After World War II, the process of expelling Germans began and Poles from the former eastern territories of the Second Polish Republic, from central Poland, as well as re-emigrants, mainly Polish miners, who arrived from France, Westphalia and Belgium, settled in Wałbrzych.
From the first post-war years, cultural and social activity in Wałbrzych flourished. Among others, the Wałbrzych Philharmonic, the Puppet Theatre, the Drama Theatre, the City Museum, the „Wałbrzych” Song and Dance Ensemble and the Voivodeship Cultural Centre were established. The spatial layout of the city also changed in the post-war period. More districts were incorporated into the administrative boundaries, including Podgórze, Stary Zdrój and Biały Kamień. New housing estates were also built, the largest of which were Piaskowa Góra and Podzamcze.
After 1990, as a result of the changes, the liquidation of mines and coking plants began. Currently, the Wałbrzych industry is based mainly on the ceramics, automotive, clothing, construction materials, etc. industries. In 1997, the Wałbrzych Special Economic Zone was established on the outskirts of the city, where several renowned Polish and foreign companies operate. The image of Wałbrzych has changed significantly in recent years. Today’s Wałbrzych is a modern city, full of greenery, with great tourist and recreational values.
